nadgodziny w pracy i reguły ich rozliczania. Na jakie wynagrodzenie za nadgodziny można liczyć?

Nadgodziny to częsty element życia zawodowego – wielu pracowników zadaje sobie pytanie, kiedy pracodawca może polecić zostać po godzinach i czy nadgodziny w pracy są obowiązkowe. W tym poradniku wyjaśniamy reguły rozliczania nadgodzin oraz to, na jakie wynagrodzenie za nadgodziny można liczyć. Dowiesz się, kogo dotyczą przepisy o godzinach nadliczbowych, jak się liczy nadgodziny w pracy (stawki 50% i 100%, dodatki, odbiór czasu wolnego) oraz co zrobić, gdy nadgodzin jest zbyt dużo.

czym są nadgodziny w pracy?

Nadgodziny (godziny nadliczbowe) to każda praca wykonywana ponad obowiązujące normy czasu pracy ustalone dla pracownika. Standardowo kodeks pracy przewiduje 8 godzin pracy na dobę i przeciętnie 40 godzin w tygodniu (w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy). Przykładowo, jeśli masz etat i pracujesz od 9:00 do 17:00, to praca po 17:00 będzie nadgodzinami. W tzw. równoważnym systemie czasu pracy (gdy dopuszcza się dłuższe dniówki, np. 12-godzinne zmiany) również występują nadgodziny – będą to godziny przepracowane ponad przedłużony wymiar przewidziany grafikiem na dany dzień. Pamiętajmy, że przepisy o nadgodzinach dotyczą wyłącznie pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. W przypadku umów cywilnoprawnych (np. zlecenia, B2B) kwestie nadgodzin nie są regulowane kodeksem – nie przysługują tam ustawowo ani dodatki pieniężne, ani dodatkowe dni wolne za ekstra godziny pracy.

warto wiedzieć: system czasu pracy – jaki rodzaj wybrać?

kogo nie można zmusić do pracy w nadgodzinach?

Prawo pracy przewiduje pewne wyłączenia i ograniczenia dotyczące pracy w nadgodzinach ze względu na ochronę zdrowia lub sytuację życiową pracownika. Bezwzględny zakaz zlecania nadgodzin dotyczy: kobiet w ciąży oraz pracowników młodocianych (poniżej 18 lat). Ponadto osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności co do zasady nie mogą pracować w nadgodzinach, chyba że zatrudnione są przy pilnowaniu mienia lub lekarz wyrazi zgodę na wniosek pracownika. W praktyce oznacza to, że np. pracodawca nie ma prawa wymagać od kobiety w ciąży czy 17-letniego pracownika pozostawania dłużej w pracy – takie polecenie byłoby niezgodne z przepisami.

Szczególne uprawnienia mają również rodzice małych dzieci. Zgodnie z art. 178 §2 kodeksu pracy, pracownika wychowującego dziecko do ukończenia 8. roku życia nie wolno bez jego zgody zatrudniać w nadgodzinach, w porze nocnej ani delegować poza stałe miejsce pracy. Wcześniej ten limit wynosił 4 lata – został więc wydłużony w 2023 roku. Co ważne, z przywileju tego w danym momencie może skorzystać tylko jedno z rodziców (jeśli oboje pracują). Oznacza to, że np. matka lub ojciec dziecka poniżej 8 lat mogą odmówić pracy nadliczbowej bez konsekwencji – pracodawca nie ma prawa nakładać kary za taką odmowę ani wyciągać negatywnych skutków służbowych.

sprawdź: potrącenie z wynagrodzenia – dobrowolne, obowiązkowe. Co warto wiedzieć?

czy nadgodziny w pracy są obowiązkowe?

Praca w nadgodzinach powinna być wyjątkiem, dopuszczalnym tylko w określonych przypadkach – podczas akcji ratowniczej (np. awarii, zagrożenia życia lub mienia) albo przy szczególnych potrzebach pracodawcy, takich jak pilne zlecenie czy awaria systemu. Nie może to być jednak stała praktyka – ciągłe nadgodziny świadczą o złej organizacji pracy.

czy można odmówić pracy w nadgodzinach?

Jeśli polecenie jest zgodne z prawem, pracownik ma obowiązek je wykonać. Odmowa bez uzasadnienia może skutkować karą porządkową. Legalna odmowa jest możliwa m.in. ze względów zdrowotnych lub przy opiece nad dzieckiem do 8 lat.

ile nadgodzin można przepracować?

Kodeks pracy ogranicza liczbę nadgodzin do 150 rocznie na osobę, ale firmy mogą ustalić inny limit w regulaminie lub umowie. Przyjmuje się, że maksymalny roczny wymiar to ok. 376–416 godzin. Po każdej dobie pracy pracownikowi przysługuje co najmniej 11 godzin odpoczynku, a w tygodniu – 35 godzin.

W przypadku niepełnego etatu strony powinny określić limit godzin ponadwymiarowych. Po jego przekroczeniu pracownikowi przysługuje dodatek jak za nadgodziny.

jak się liczy nadgodziny w pracy?

Za każdą godzinę nadliczbową pracownik otrzymuje normalne wynagrodzenie plus dodatek:

• 100% – za pracę w nocy, w niedziele i święta (jeśli nie są dniami pracy) lub w dniu wolnym udzielonym za pracę w święto.
• 50% – za nadgodziny w zwykły dzień pracy.

Dodatek 100% przysługuje też za przekroczenie średniotygodniowej normy czasu pracy.
Pracując w nocy, oprócz dodatku za nadgodziny, pracownik dostaje jeszcze 20% stawki godzinowej z tytułu pracy nocnej.

dowiedz się: jak się definiuje nocne godziny pracy?

wolne za nadgodziny – odbiór czasu zamiast pieniędzy

Za nadgodziny można otrzymać nie tylko pieniądze, ale też czas wolny. Są dwa sposoby rozliczenia:

• Na wniosek pracownika – za każdą nadgodzinę przysługuje godzina wolnego (1:1). Pracownik nie dostaje dodatku, ale zachowuje pełne wynagrodzenie miesięczne.
• Z inicjatywy pracodawcy – pracodawca może udzielić wolnego w wymiarze o 50% większym (1:1,5), do końca okresu rozliczeniowego. Wtedy również nie wypłaca dodatku za nadgodziny.

Kierownicy nie mają prawa do odbioru ani dodatku za nadgodziny, z wyjątkiem pracy w niedziele i święta.

praca w sobotę – nadgodziny i rekompensata

Jeśli sobota jest Twoim dniem wolnym z tytułu pięciodniowego tygodnia pracy, to za pracę w tym dniu należy się cały dzień wolny w innym terminie – niezależnie, czy pracowałeś 2 czy 8 godzin. Pracodawca nie może zamiast tego wypłacić pieniędzy, chyba że wyjątkowo nie da się udzielić wolnego (np. z powodu choroby czy końca okresu rozliczeniowego). Wtedy przysługuje normalne wynagrodzenie i 100% dodatek. Jeśli w sobotę przepracujesz ponad 8 godzin, za każdą dodatkową godzinę dostaniesz jeszcze 50% dodatku za przekroczenie normy dobowej.

przeczytaj: praca w soboty i niedziele – co warto wiedzieć?

FAQ – Najczęściej zadawane pytania

czy nadgodziny w pracy są obowiązkowe?

Nie, nadgodziny nie są codziennym obowiązkiem. Pracodawca może je zlecić tylko w wyjątkowych sytuacjach – np. przy nagłych potrzebach firmy. Wtedy pracownik ma obowiązek je wykonać, o ile polecenie jest zgodne z prawem. Z nadgodzin mogą zrezygnować m.in. kobiety w ciąży, młodociani i rodzice dzieci do 8 lat (bez ich zgody pracodawca nie może ich zatrudniać po godzinach).

jak się liczy nadgodziny w pracy i ile za nie płacą?

Za każdą nadgodzinę otrzymujesz normalne wynagrodzenie plus dodatek: 50% w zwykłe dni pracy lub 100% za pracę w nocy, niedziele, święta i dni wolne udzielone w zamian za pracę w święto. Przykład: nadgodzina we wtorek = +50%, w niedzielę wolną od pracy = +100%. Zamiast pieniędzy możesz też odebrać wolne – 1h lub 1,5h za każdą nadgodzinę.

ile godzin nadliczbowych można maksymalnie pracować?

Standardowo limit wynosi 150 godzin rocznie, ale firma może ustalić inny w regulaminie lub umowie. Przyjmuje się jednak, że górna granica to ok. 416 godzin rocznie. Prawo gwarantuje też minimum 11 godzin odpoczynku na dobę i 35 godzin w tygodniu, więc nadgodziny powinny być wyjątkiem, a nie normą.

czy mogę dostać wolne zamiast wynagrodzenia za nadgodziny?

Tak. Jeśli sam o to poprosisz – dostajesz tyle godzin wolnego, ile przepracowałeś nadgodzin (1:1). Gdy wolne daje pracodawca z własnej inicjatywy – powinien udzielić o 50% więcej czasu (1:1,5). W obu przypadkach zachowujesz pełne wynagrodzenie, ale nie dostajesz dodatków 50% lub 100%. Wolne trzeba odebrać do końca okresu rozliczeniowego.

czy praca w sobotę lub niedzielę to nadgodziny?

Nie zawsze. Jeśli sobota jest Twoim dniem wolnym, to praca wtedy oznacza dzień wolny w innym terminie – dopiero gdy go nie dostaniesz, przysługuje dodatek 100%. Praca w niedzielę lub święto jest dozwolona tylko w wyjątkowych przypadkach – wtedy również należy się inny dzień wolny, a jeśli nie zostanie udzielony, także dodatek 100%. Gdy niedziela jest dla Ciebie normalnym dniem pracy (np. w handlu), nadgodziny liczy się jak zwykle – 50% lub 100% zależnie od pory.